Modafinil jest jednym z najbardziej rozsławionych leków, które są używane w celach prokognitywnych. Jego profil działania mocno sprzyja długiej i efektywnej pracy. Z tego powodu jest czołowym przedstawicielem klasy smart drugs, a nawet mówi się, że jego działanie było inspiracją do stworzenia idei fikcyjnego leku NZT-48 w scenariuszu filmu Limitless.

Modafinil – co to jest?

Modafinil jest lekiem na narkolepsję, czyli chorobę polegającą na nadmiernej senności w ciągu dnia. Wpływa na aktywność obszarów mózgu, które odpowiedzialne są za kontrolę rytmu snu i czuwania. Należy do grupy eugeroików. Eugeroiki to substancje, które stawiają w stan czuwania i czujności. Jest również lekiem nootropowym, bardzo często używanym off label.

Najbardziej znana postać to racemat, czyli mieszanka dwóch enancjomerów – R i S-modafinilu. Enancjomer R, znany też pod nazwą armodafinil, jest tym silniejszym „bratem”, dlatego w wyizolowanej postaci również produkowany jest jako lek, a jego efektywność widoczna jest przy nieco mniejszych dawkach niż w przypadku modafinilu.

blister modafinilu Modvigil-200

Jak działa modafinil?

Głównym i najlepiej odczuwalnym efektem modafinilu jest ograniczone odczuwanie zmęczenia oraz wzrost energii i motywacji do działania. Ma długi czas działania (nawet 12 godzin), dlatego jedna porcja przyjęta z rana daje stabilny poziom energii na cały dzień, co jest bardzo wygodne. Nie powoduje zahamowania apetytu, tak jak inne stymulanty.

Szacuje się, że biodostępność modafinilu wynosi 40-65%, a szczytowe stężenie osiąga po 2-3 godzinach[1]. Odczuwalne działanie pojawia się po około godzinie od przyjęcia. Przyjęcie po posiłku może opóźnić działanie, ale raczej nie wpłynie na ogół przyswojonej ilości.

Modafinil stosowany późną porą sprawi, że będziemy mieli ogromne problemy ze snem. W normalnych sytuacja jest to nierozsądne, jednak zdarzają się czasem sytuacje awaryjne, w których jednak musimy przez całą lub znaczną część nocy pozostać w gotowości. Ciężko sobie wyobrazić środek lepszy niż modafinil na takie okazje.

W badaniach fMRI na zdrowych, starszych osobach zauważono, że modafinil poprawia komunikację neuronalną w móżdżku i korze mózgowej[2]. Badania pokazują też, że efektywność modafinilu w pewnym stopniu jest zależna od wielkości IQ użytkownika. Wśród zdrowych studentów zauważono, że u tych z niższym IQ modafinil działa wyraźnie efektywniej[3].

U zdrowych osób bez niedoborów snu zauważono szereg pozytywnych efektów na kognicję. Wśród nich wymienić można: poprawę roboczej pamięci przestrzennej, lepsze planowanie i sprawniejsze podejmowanie decyzji oraz poprawę wyników w testach PRM (Pattern Recognition Memory). Zauważono też, że uczestnicy uznawali wykonywanie zadań za bardziej przyjemne[4].

Wśród pozytywnych skutków działania modafinilu wymienić można:

  • wzrost energii i redukcję zmęczenia
  • szybsze przetwarzanie informacji i redukcja „brain fog”
  • większa motywacja i lepsze samopoczucie
  • poprawa pamięci
  • sprawniejsze przetwarzanie emocji
  • poprawa kondycji sportowej

Opinie na temat modafinilu generalnie wydają się być bardzo pozytywne. Jest szalenie popularny wśród ludzi zajmujących się tematami mocno angażującymi intelektualnie – prawników, programistów, prezesów korporacji, studentów trudnych kierunków.

Często raportowane jest szybkie budowanie tolerancji na jego działanie, dlatego zazwyczaj przyjmowany jest doraźnie lub w określonych protokołach, żeby efekty jak najdłużej pozostały na zadowalającym poziomie. Aczkolwiek w celach terapeutycznych stosowany nawet wiele tygodni działa odpowiednio.

Zastosowania modafinilu

Mechanizm działania i efekty, jakie wywołuje modafinil sprawiają, że ma on potencjał terapeutyczny w kilku jednostkach chorobowych.

Narkolepsja

Narkolepsja to nadmierna senność w ciągu dnia, objawiająca się nawet niekontrolowanym zasypianiem. Leczenie narkolepsji jest głównym zastosowaniem modafinilu, a ten świetnie sobie z nią radzi. Potwierdzone jest to w kilku badaniach na dość sporych grupach pacjentów[1].

Zespół chronicznego zmęczenia

Podobnie jak w przypadku narkolepsji, ograniczające zmęczenie i energetyzujące właściwości modafinilu pomagają osobom zmagającym się z chronicznym zmęczeniem. Dotyczy to między innymi osób, które zmagają się z bezdechem sennym lub pracują zmianowo.

ADHD

Pacjenci zmagający się z tym schorzeniem zazwyczaj bardzo dobrze reagują na leki podnoszące dopaminę. U takich osób paradoksalnie stymulanty pozwalają okiełznać szalejące myśli i się uspokoić. Modafinil ma bezpieczniejszy profil działania niż amfetamina i metylofenidat, przez co niektórzy lekarze przepisują go na ADHD, choć oficjalnie nie został zatwierdzony w tym celu przez FDA, ze względu na zauważoną toksyczność dermatologiczną. W badaniach zauważano, że efektywność jest podobna do amfetamin i metylofenidatu[1].

Zaburzenia kognitywne

Działanie modafinilu sprawia, że rozjaśnia się myślenie i poprawia koncentracja, a z tego względu jest jednym z efektywniejszych środków doraźnie poprawiających kognicję. Poprawia też komunikację między neuronami, poprawia pamięć i zwiększa szybkość przetwarzania informacji.

Terapia uzależnień

Pozytywny wpływ na samopoczucie i aktywizację w połączeniu z korzystnym profilem bezpieczeństwa sprawia, że modafinil może być wykorzystywany w substytucyjnej terapii uzależnień. Stosowany jest u uzależnionych od kokainy[5][6] lub metamfetaminy[7].

Z innych zastosowań wymienić można też: regeneracja po znieczuleniu na dzień po operacji, terapia niektórych typów depresji, zmniejszanie senności w dystrofii miotonicznej[1].

Jaki jest mechanizm działania modafinilu?

Modafinil ma wyjątkowo szeroki wachlarz działań, co nadaje unikalności jego efektom.

Modafinil jest inhibitorem wychwytu zwrotnego dopaminy i noradrenaliny.

Hamuje aktywność transportera dopaminy (DAT), przez co zwiększa się jej ilość w szczelinach synaptycznych. Dzięki temu dopamina może osiągać większą aktywność, ponieważ większe jej ilości aktywują receptory postsynaptyczne. Podobnie działa w stosunku do transportera noradrenaliny, jednak wpływ na dopaminę jest w tym przypadku dominujący. Hamowanie DAT przez modafinil przebiega tak samo jak w przypadku kokainy, jednak nie dzieli z nią efektów stosowania, dlatego określany jest mianem atypowego inhibitora DAT[8].

Modafinil wpływa na układy histaminy i oreksyny.

Histamina kojarzy się głównie z alergiami, jednak pełni też funkcję neuroprzekaźnika aktywizującego, który uczestniczy w regulacji rytmów dobowych, tak jak i oreksyna. Oreksyna natomiast jest neuropeptydem produkowanym w podwzgórzu. Współpracując z innymi układami w mózgu, wpływa na regulację rytmu snu i czuwania. Modifinil aktywuje neurony oreksynergiczne, co z kolei wpływa na większy wyrzut histaminy w podwzgórzu[9].

Modafinil wpływa na stosunek działania glutaminianu do GABA.

Jak wiemy, glutaminian i GABA działają przeciwstawnie. Jeden stymuluje, a drugi hamuje, niczym yin i yang. Modafinil wpływa na obniżenie stężenia pozakomórkowego GABA poprzez zahamowanie jego wyrzutu, a działanie to wywołuje za pośrednictwem receptorów układu serotoniny[10]. Równolegle do tego działania, modafinil nasila też działanie glutaminianu, zmieniając balans pomiędzy tymi neuroprzekaźnikami na bardziej stymulujący[11]. Glutaminian wzrasta w takich rejonach jak wzgórze, hipokamp, prążkowie, pole przedwzrokowe przyśrodkowe i tylne podwzgórze[1]. Finalnie skutkuje większą aktywacją centralnego układu nerwowego i sprawniejszą neuroplastycznością.

graf prezentujący mechanizmy działania modafinilu
Działanie modafinilu na poszczególne neuroprzekaźniki
źródło: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3800148/

Modafinil nie wpływa znacząco na wzrost poziomu serotoniny u ludzi, choć w badaniach in vitro i in vivo na zwierzętach zauważano interakcję. W badaniach na gryzoniach zaobserwowano synergistyczne działanie z lekami z grupy SSRI, polegające na efektywniejszym zwiększaniu stężenia serotoniny, jednak nie potwierdzono tego efektu w badaniach na ludziach.

Widzimy tutaj wyraźnie, że modafinil wpływa na aktywizację psychoruchową poprzez wiele mechanizmów. W ten sposób maksymalizowana jest szansa sukcesu terapeutycznego, ponieważ jeśli dla przykładu pacjent nie reaguje szczególnie na wzrost dopaminy, to może odczuć działanie wzrostu oreksyny i histaminy oraz glutaminianu. Dzięki temu też mocno wyróżnia się na tle metylofenidatu i amfetamin.

Czy modafinil jest bezpieczny?

Na początku warto zaznaczyć, że nie ma działania narkotycznego i nie wywołuje euforii, tak jak metylofenidat, czy amfetaminy. W przeciwieństwie do innych popularnych stymulantów, modafinil ma niskie ryzyko uzależnienia[12]. Wynikać to może częściowo z długiego okresu działania – szybko działające środki są bardziej uzależniające.

U osób z narkolepsją stosowanie przez 16 tygodni dawek średnio 330 mg było efektywne i dobrze tolerowane[13].

Modafinil widnieje na liście substancji zakazanych przez WADA. Czynni sportowcy poddawani badaniom antydopingowym ryzykują pozytywnym wynikiem, gdy będą przyjmować modafinil.

Skutki uboczne nie są częste, jednak oczywiście się zdarzają. Najczęstszymi są: nasilone lęki, kołatanie serca, wzrost ciśnienia, nadpobudliwość, nerwowość oraz bóle i zawroty głowy.

Z racji tego, że modafinil podnosi histaminę, może nie być wskazany dla osób, które mają problem z jej tolerancją.

Modafinil wpływa na aktywność kilku enzymów cytochromu P450, które metabolizują inne leki. Zatem jeśli mielibyście przyjmować modafinil równolegle z innymi lekami, warto najpierw sprawdzić czy nie zachodzi interakcja na tym poziomie. Największy wpływ wywierany jest na enzymy CYP2C19(inhibicja) i CYP3A4(aktywacja)[14].

struktury chemiczne s-modafinilu i armodafinilu
Struktura chemiczna enancjomerów S i R modafinilu. Źródło: wikipedia

Dawkowanie modafinilu

Modafinil najczęściej jest spotykany w tabletkach po 200 mg (armodafinil po 150 mg) w przypadku produktów czarnorynkowych, a oryginalny Provigil występuje w wersjach 100 i 200 mg. Typowe dawki to 100 lub 200 mg jednorazowo, jednak w jedną i drugą stronę zdarzają się odstępstwa. Osoby o wysokiej wrażliwości lub te, które potrzebują jedynie lekkiego działania, ale przez dłuższy okres, stosują nawet 50 mg dziennie. Natomiast osoby z poważniejszymi problemami lub z niską wrażliwością przyjmują 300 mg dziennie. W badaniach można się natknąć na dawki nawet 800 mg, jednak były one dość specyficzne – miały określić potencjał rekreacyjny modafinilu, a uczestnikami były osoby z politoksykomanią w swojej karcie. Przy takich dawkach jednak skutki uboczne już są dość wyraźne i często wymuszają zaprzestanie stosowania.

U osób z zaburzeniami pracy wątroby metabolizm modafinilu jest zmieniony. Dawka powinna wynosić połowę normalnie zalecanej dawki, aczkolwiek sugerowana jest spora ostrożność. Zaburzenia pracy nerek również powinny być brane pod uwagę, wtedy modafinil jest raczej niewskazany.

Gdzie kupić modafinil?

Niestety, jest to lek, który jest dość mocno kontrolowany, a dystrybucja pozaapteczna jest zakazana, zatem modafinil bez recepty legalnie nie jest do zdobycia. Całkiem dobrze ma się jednak handel na czarnym rynku, z którego oczywiście nie polecam korzystać, ponieważ nigdy nie ma pewności co znajdzie się w środku i w jakiej dawce. W Polskich aptekach nie ma żadnego preparatu z modafinilem, a gdy lekarz uzna, że pacjent go potrzebuje, konieczny jest import. Z tego powodu nie jest to szczególnie popularny lek w polskiej medycynie.

Cena modafinilu na czarnym rynku jest dość wysoka, ponieważ średnio waha się w zakresie 70-100 zł za blister 10 tabletek, jednak chętnych i tak nie brakuje. Armodafinil jest jeszcze droższy, ponieważ tutaj ceny mieszczą się nawet w zakresie 100-120 zł. Apteczny modafinil występuje pod nazwą Provigil, natomiast nazwy handlowe produktów czarnorynkowych to Modvigil i Modalert.

Referencje (rozwiń)
[1] https://www.gwern.net/docs/modafinil/2008-kumar.pdf
[2] Miriam Punzi et al. „Modafinil-Induced Changes in Functional Connectivity in the Cortex and Cerebellum of Healthy Elderly Subjects” Front Aging Neurosci. 2017; 9: 85.
[3]Randall DC et al. „Cognitive effects of modafinil in student volunteers may depend on IQ.” Pharmacol Biochem Behav. 2005 Sep;82(1):133-9.
[4] U. Müller et al. „Effects of modafinil on non-verbal cognition, task enjoyment and creative thinking in healthy volunteers” Neuropharmacology. 2013 Jan; 64(5): 490–495.
[5] Charles A Dackis et al. „A Double-Blind, Placebo-Controlled Trial of Modafinil for Cocaine Dependence” Neuropsychopharmacol 30, 205–211 (2005).
[6] Hart, C. et al. „Smoked Cocaine Self-Administration is Decreased by Modafinil.” Neuropsychopharmacol 33, 761–768 (2008).
[7] Dorota Zolkowska et al. „Evidence for the Involvement of Dopamine Transporters in Behavioral Stimulant Effects of Modafinil” J Pharmacol Exp Ther. 2009 May; 329(2): 738–746.
[8] Maarten E.A. Reith et al. „Behavioral, biological, and chemical perspectives on atypical agents targeting the dopamine transporter” Drug Alcohol Depend. 2015 Feb 1; 0: 1–19.
[9] Ishizuka T et al. „Modanifil activates the histaminergic system through the orexinergic neurons.” Neurosci Lett. 2010 Oct 15;483(3):193-6.
[10] Ferraro L et al. „The vigilance promoting drug modafinil decreases GABA release in the medial preoptic area and in the posterior hypothalamus of the awake rat: possible involvement of the serotonergic 5-HT3 receptor.” Neurosci Lett. 1996 Dec 6;220(1):5-8.
[11] Ferraro L et al. „The antinarcoleptic drug modafinil increases glutamate release in thalamic areas and hippocampus.” Neuroreport. 1997 Sep 8;8(13):2883-7.
[12]Jasinski DR „An evaluation of the abuse potential of modafinil using methylphenidate as a reference.” J Psychopharmacol. 2000 Mar;14(1):53-60.
[13] H Moldofsky et al. „A randomized trial of the long-term, continued efficacy and safety of modafinil in narcolepsy” Sleep Medicine, Volume 1, Issue 2, 1 April 2000, Pages 109-116
[14] Darwish M et al. „Interaction profile of armodafinil with medications metabolized by cytochrome P450 enzymes 1A2, 3A4 and 2C19 in healthy subjects.” Clin Pharmacokinet. 2008;47(1):61-74.

Artykuł napisany jest w celach informacyjno-edukacyjnych i nie stanowi zachęty do kupna, ani stosowania leków bez wyraźnego wskazania lekarskiego.

Polub mój fanpage na facebooku, by być na bieżąco z nowinkami! > KLIK <